Адыгэ ныпым и тхыдэ

3553

Дунейм тет лъэпкъыу хъуам езыхэм я лъэпкъ дамыгъэ,адрейхэм къазэрыщхьэщык1 нагъыщэ я1эжщ. Апхуэдэ нагъыщэщ бзэр, хабзэр, дуней тетык1эр, ит1анэ ныпыр. Адыгэм теухуауэ жып1эмэ псоми доц1ыху илъэс куэд щ1ауэ къыддэгъуэгурык1уэ ныпыр.

Ныпыр зыщ1ауэ щытар хэтыми иджыри къыздэсым нэгъэсауэ ящ1экъым. Мы 1уэхум бгъэдыхьэк1э зыбжанэ и1эщ. Изыныкъуэхэм зэрыжа1эмк1э щэк1 удзыфэм шабзищрэ вагъуэ пщык1ут1рэ япэу хидык1ыу Хэкум къезыгъэхьар Уэсмэн империем щыпсэу адыгэ пщащэ гуэрщ. Ар къыщ1ригъэхьами, къызэрыригъэхьа щ1ык1эми теухуауэ хъыбар зыри щы1экъым.
Ет1уанэ 1уэху еплъык1эм къезыгъэхьари, къыщ1рагъэхьари, къыщрагъэхьа илъэсыри нэхъ 1упщ1у къыхощ. 1836 гъэм гъэмахуэу инджылыз т1асхъэщ1эх Джон Уркварт Шэрджэс Хэкум адыгэу хъуам я нып къыригъэхьауэ жа1эж. А илъэсым Шапсыгъ 1эгъуэблагъуэхэм щежэх Убын псым деж Адыгэ Хасэ щызэхыхьауэ щытащ. Хасэм къек1уэл1ауэ хъуам шабзищрэ, вагъуэ пщык1ут1рэ зытет ныпыр Шэрджэс Хэкум и ныпыу къэщтэным арэзы техъуащ. Абы къыщыщ1эдзауэ адыгэхэр ныпым щ1эту я щхьэхуитыныгъэми щ1эзэуащ, а ныпыр я1эгъыуХэкум ик1ащ. Зэмаными, Тыркуми, Совет властыми ныпыр яхуэгъэк1уэдакъым. СССР лъэлъэжа нэужь адыгэ ныпыр Адыгей республикэм и къэрал ныпыу игъэуващ, адыгэу хъуари зы адэ и быныу зэришэл1эжын щ1идзащ.
Адыгэ ныпым тет шабзэхэм, вагъуэхэм мыхьэнэ куу я1эщ. Япэрауэ, ныпыр сыт щ1эудзыфэр? Адыгэхэм  ижь-жьыж лъандэрэ къэзыухъуреихь дунейм пщ1э хуащ1у щытащ. Дунейм и берычэтым и нагъыщэ нэхъыщхьэр удзыфэращ. Арауэ жа1э ныпыр щ1эудзыфэр. Нэгъуэщ1хэми зэрыжа1эмк1э, ар удзыфэу щ1ащ1ар муслъымэн диным и плъыфэ нэхъыщхьэр зэрыудзыфэращ.
Вагъуэ пщык1ут1ым адыгэ лъэпкъхэр къызэщ1еубыдэ. Шабзищым зэрыхуагъэфащэмк1э къик1ыр мамырыгъэщ. Адыгэ зауэл1ыр зауэ 1уэху игу имылъу щак1уэ щык1уэк1э къыздищтэу щытар шабзищщ. Адыгэ зауэл1 нэсым нэхъыбэ шабзэшэ хуейтэкъым пшэрыхь щ1эк1уар хигъэщ1эн щхьэк1э. А псор зэщ1эбыубыдэжымэ, адыгэ ныпым мыпхуэдэ мыхьэнэ и1эщ: адыгэ лъэпкъыу хъуар мамырыгъэм хущ1экъуу псэун хуейщ.
Иджыпсту адыгэ ныпыр ди спортсменхэм дунейм псом къыща1эт, щагъэлъагъуэ, ирогушхуэ, хьэгъуэл1ыгъуэхэм, махуэ лъап1эхэм к1эрыпч мыхъун и 1ыхьэ лъап1э хъуащ.