Астемир Шебзухо (a_shibzukho) wrote,
Астемир Шебзухо
a_shibzukho

Category:

Думэн Мурадин и тхылъ "Къэбэрдейхэр мэгушыIэ" жыхуиIэр къыдэкIащ



Иджыблагъэ "Эльбрус" тхылъ тедзапIэм Думэн Мурадин "Къэбэрдейхэр мэгушыIэ" зыфIища тхылъыр къыщыдэкIащ. Иужьырейуэ мыпхуэдэ лэжьыгъэ адыгэм ехьэлIауэ дунейм къыщытехьар илъэс 50 хуэдизкIэ бгъэзэжмэщ. ТхылъыщIэм ихуахэщ гушыIэ, ауан зыхэлъ хъыбар куэд. Псоми я лъабжьэр Къэбэрдей-Балъкъэрым щыIэ адыгэ жылэхэм етIощIанэ лIэщIыгъуэм къыщыхъуа Iуэхугъуэхэрщ. Мурадин зэрыжиIамкIэ япэ щIыкIэ къуажэ къыщыхъуахэри ятхын ягугъащ, ауэ иужьым щIегъуэжахэщ. "Къэбэрдейр зы Iэбжьыгу хуэдиз дыхъууращ, къызыщыщIахэми зыкъацIыхужынущ, къыщыхъуа къуажэхэри абдеж щызэхэкIынущ" - жиIащ Думэным.

Тхылъыр апхуэдизу бзэ дахакIэ тхащи зэманым и кIапсэр пIэщIохури уоджэр, ущыдыхьэшхи, ущыгупсыси куэду. Тхылъым ихуа хъыбархэр зэхуэзыхьэсыжари зытхыжари Думэн Мурадинщ. Арагъэнщ хъыбар къэIуэтэкIэр щIэгурыхьыр. Иныкъуэ тхыгъэхэм сурэтхэри хуэщIыжауэ щытщ. Хьэрф зэрытхар иныфIщ. Напэхэр гъэщIэрэщIащ, хъыбархэр кIыхькъым. КIэщIу жыпIэмэ, иджыпсту адыгэбзэкIэ тха тхылъ еджэну щхьэх лъэпкъым хуэщIащ.



Си щхьэкIэ сыкъапщтэмэ, икъукIэ сыщыгуфIыкIащ мыпхуэдэ лэжьыгъэ дунейм къызэрытехьар. ГушыIэхэр фольклор лIэужьыгъуэщ. Мыбыхэм ди лъэпкъым зы гъуэгуанэфI зэпичар къыхощыж. Тхылъым и уасэм сыщIэупщIакъым, ауэ здащэр "Эльбрус" тхылъ тедзапIэм хэт щапIэращи зэрымылъапIэм ар и щыхьэтщ. Мурадин зэрыжиIамкIэ мы илъэс дызыхуэкIуэхэм иджыри тхылъ зыбжанэ къыдэкIынущ и IэдакъэщIэкIхэр (пьесэхэр, усэхэр, прозаическэ тхыгъэхэр, гушыIэхэр, уэрэдхэр) иту.

Мурадин, фIыщIэ пхузощIыр. Лъэпкъым иджыпсту хуэпщIэр зэман дэкIа иужьщ къыщыдгурыIуэжынур. Уи Iэр щIэдзауэ къызэпта тхылъыр сыригушхуэу зесхьэну псалъэ узотыр.

Иужьырейуэ "Къэбэрдейхэр мэгушыIэ" тхылъым ихуа хъыбар зыбжанэ къэстхыжынщ:

Этэ - нашэ село
Фадэм зи гур хуэкъабзэ щIалэжь гуп псыхъуэм щызэхэст, Псыхуабэ къикIыу Дзэлыкъуэдэс кIуэ автобусым Псынэдахэ лъэныкъуэкIэ къыщриIуэнтIэкIам. Тхьэрыкъуэф Iэнэр зыгъэбжьыфIэ щIалэжьхэм фадэр къащыIэщIэухэм, зэпымычу и дзэлыфэр зэритIым щхьэкIэ жылэр СкалкIэ зэджэ трактористыр тыкуэным яутIыпщащ. Куэдрэт! ФIыуэ къэжэна Скал и тракторыжьым зридзэри, зричащ. Скал гъуэгум и нэсыгъуэмрэ Псыхуабэ къикI автобусым и къэсыгъуэмрэ зэтехуэри - баргъ апщий!.. Скал и тракторыр и пэм фIэлъ щIытхъумкIэ автобусыбгъум жьэхэуащ. ЗэрыгъэкIии къэхъуаи, зэрызехьи щыIаи! Сытми - къэйгъэшхуэ кърамыгъэкIыу зэбгъэдэкIыжахэщ. Автобусыр и гъуэгу хигъэщIу ежьэжащ, Скали, къыщIежьа фадэр зыIэригъыхьэри, гуп зыгъэкIуам я деж игъэзэжащ, ауэ щIакхъуэ къыщыгъупщауэ къыщIэкIащ. Куэдрэт! И тракторым аргуэру зридзэри, щIэпхъуащ. Къигъэзэжауэ къехыж нетIэрей автобусым Iууэри, аргуэру - баргъ апщий! Сыт ящIэнт, цIыхухэр автобусым кърагъэкI, автобусыр зы- гуэрурэ ящIыжри и гъуэгу трагъэувэж. Скали и щIакхъуэр къещэхури ефакIуэ гупым яхохьэж. ДзэлыкъуэдэскIэ къикIауэ къехри, Бэтэх къикIауэ ипщэкIэ дэкIуейри ирихьэлIэурэ гупыр гупышхуэ зэрогъэхъу. Йофэ, йошхэ. Арати, гупым фадэр аргуэру къаIэщIоухэ. Мыгъуэр зи мыгъуар Скалти, и тракторым мэшэс аргуэрыжьти... Псыхуабэ къикI автобусри и къыкIэлъыкIуэ къэкIуэгъуэу къыдожей. Къыдэжейурэ а уэ пщIэ дэкIыпIэ дыдэм къыщысым, Скал и тракторри нос. Аргуэрыжьти - баргъ апщий! Ещанэу!.. Автобусыр и щIытхъум фIэлъу тракторым ирехьэжьэ. Сыт жиIэнт шофер урыс щIалэм. Езыр Iущ зэрымыхъуам и щхьэ мыгъуагъэ хуригъэхьыжауэ хуэм дыдэу автобусым къикIщ, щэнауэу щыт Скал къыбгъэдыхьэри ерагъкIэ къыдришеящ:
-           Ну, парень, это уже слишком!
-           Пашол чортым! Этэ - нашэ село! - жиIэри Скал къебэ-небэу тыкуэнымкIэ иунэтIащ.


Факъырэ гумащIэ
-           Дадэ! Дадэ! Факъырэ гуэр къыIухьауэ къоджэ! - пщIантIэм дэт Мэлил къыбгъэдэлъэдащ и къуэрылъху цIыкIур. Данил мыпIэщIащэу куэбжэмкIэ иунэтIащ.
Еблагъэ! ХьэщIэ утщIынщ! - зыхуигъэзащ абы къэлътмакъ ин гуэр зи плIэм еупцIэкIа зи ныбжь хэкIуэта факъырэм.
-           Уи еблагъэ куэд ухъу. Себлагьэну игъуэкъым. ФакъыракIуэ къызокIухь, - и бзэ ныкъуагъым зэрымыадыгэр IупщIу къыбгуригъаIуэу жиIащ факъырэм.
-           Сыт Iыпхрэ?
-           Хьэжыгъэ...
-           Уэлэхьэ, ар ди мащIэм.
-           ДжэдыкIэ...
-           Уэлэхьэ, ди джэдхэр мыкIэцIыж.
-           Шэ, шху...
-           Ди жэмыр гъужащ.
-           Щыгъын фызыхуэмеиж...
-           Уэлэхьэ, апхуэдэ димыIэ.
-           Ахъшэ...
-           Илъэс мэхъури улахуэ къыдамыта. Факъырэр зы тэлайкIэ щыму щыта нэужь, и жыпым ахъшэ зэгуэт кърихри Мэлил къыхуишиящ:
-           Мэ, мыр зыгуэр фхуэхъунщ. Зы къэп къащти си ужь ниувэ, Iуэхуншэу пщIантIэм удэмысу.

Светофор
Къуажэ трактористхэр зэкIэлъхьэужьу Налшык къалэ ягъэкIуат комбикорм къашэну. ЯгъэкIуар Iуэхут! Тракторист ПIытIу Налшык кIуэн дэнэ къэна, илъэс щэщIым фIихуауэ къуажэм къыдэкIатэкъым, губгъуэ нэхъ жыжьи IукIатэкъым. Налшык уэрамхэр къуажэм иригъэщхьа? Светофор къаблэм емыплъу зэпырыжауэ здэкIуэм, автоинспекторым къигъэувыIащ.
-           Дэнэ укIуэрэ, къуэш?
-Уэлэхьэ, сокIуэжым. Сытыт?
-           УкIуэжыр хъарзынэщ, ауэ мо светофорым плъыжьыр къаблэу щхьэ узэпрыжа?
-           Сыт светофор?
-           Месри, зиунагъуэрэ, мор плъагъуркъэ? Мо ункIыфI-къыщIэнэжыр...
-           Мори?.. Уэлэхьэ, ар махуэшхуэм щхьэкIэ къыфIалъхьа си гугъам!


Зыдыгъуари игъэтыншынкъым
Мэкъуауэгъуэ мазэр къэблагъэрт. Къармэхьэблэхэми етауэ мэкъу зэреуэнум зыхуа- гъэхьэзырырт.
«Ялыхь, Къармэхьэблэ мэкъуауэ мазэу сыщумыгъалIэ», - жиIакъэ адыгэм. ЦIыкIуи ини мэкъуауэщ. Апхуэдэ махуэ гуэрым хэплъэу тетIысхьэпIэм тес Мусэ пощтзехьэ къыIухьар къеупщIащ:
-           Мыр сыт, Мусэ, хуабжьу ухэплъэрэ?
-           Зэпытыр къахуэмыкIуэкIэ, си шэмэджыр сфIадыгъуащ.
-           Умыгузавэ, Мусэ. Уэлэхьэ, ар зыдыгъуари имыгъэтыншын а шэмэджым, - кIэзет къихьар къритри IуигъэзыкIыжащ пощтзехьэм.


Холестерин
Шэмхьун урыс бзылъхугъэ дахэ нысэу къызэрыхуашэрэ мазэ зыбжанэ дэкIат. Нысэр дохутырти лIыжьым и узыншагъэм хуэсакъыу кIэлъыплъырт, имышхыпхъэу къилъытэр иригъэшхыртэкъым. Шэмхьун къармэхьэблэжьти, махуэм зэ нэхъ мыхъуми лы пшэр имышхамэ, шхауэ къилъытэртэкъым. Нысэм ар идэртэкъым. Абы щхьэкIэ зэгурымыIуэныгъэ яку къыдэхъуэр хэбгъэкIмэ, адреймкIэ зэнэзэпсэу къэплъытэ хъунут.
Махуэ гуэрым Шэмхьун лы пшэрыфIым бгъэдэсу къыщIыхьэжа нысэр къэIэбэри, Iэнэм лыр трихыжащ. Ар Шэмхьун идэнт? Абы и губжь макъым унэм къыщIиша и къуэм нысэр зыхуейр урысыбзэ зымыщIэ и адэм къыгуригъэIуащ.
-           Пшэр пшхы хъунукъым, жеIэ уи нысэм. Лы пшэрым холестерин хэлъщ.
-           Сыт хэлъщ жыпIа?
-           Холестерин...
-           Си адэшхуэм и адэж лъандэрэ щымыIа хъэлстринэр дэнэ къыздикIар? Сыт ар езыр зищIысыр?
-           Дауэ иджы ар нэхъ тэмэму къызэрыбгурызгъэIуэнур? Атеросклероз уещI.
-           АдыгэбзэкIэ жыIэ мыр!
-           Хъунщ. Нэхъ гурыIуэгъуэу бжесIэнщ. Щыгъупщэх уещI.
Зыкъомрэ хэгупсысыхьа нэужь, Шэмхьун, и щхьэ хужиIэж щIыкIэу, жиIащ:
-           Уэлэхьэ, пэжу къыщIэкIынум ар! Пщэдджыжьым мы лы пшэрыр сшха нэужь, сызэрышхэн хуейр сщогъупщэжри, сымышхэу ма¬хуэ псом къызокIухь. Пэжынущ!..


Tags: Думэн Мурадин, Къэбэрдейхэр мэгушы1э, Мурадин Думанов
Subscribe
  • Post a new comment

    Error

    Anonymous comments are disabled in this journal

    default userpic

    Your reply will be screened

    Your IP address will be recorded 

  • 0 comments