Category: история

Гуауэм и гъунапкъэр



ПщIэ зыхуэсщI си лъэпкъэгъухэ, си хэкуэгъухэ!

«Джаур зауэжькIэ» лъэпкъыр зэджэу насыпыншагъэу щыIэр къыщыттепсыха Урыс-Кавказ зауэм куэд тетхыхьащ, куэди тражыIыхьащ. Илъэсищэ зи кIыхьагъыу къытхущIэкIа махуае бзаджэм кърикIуар зы бжыгъэ закъуэкIэ къыпхуэIуэтэнущ: адыгэу пщIы къэс бгъур хэкIуэдащ абы, я адэжь щIыналъэм залымыгъэкIэ ирагъэкIащ.


Read more...Collapse )

23 апреля исполняется 75 лет со дня рождения Султана Сосналиева



23 апреля исолнилось бы 75 лет Султану Сосналиеву. Это человек, о котором можно говорить вечно, но все равно будет недостаточно. Сам Султан говорил мало, но в предверии этой даты хочу поделиться с публикой рядом публикаций о нем. Начну с краткой биографии.

Read more...Collapse )

Адыгэ ныпым и тхыдэ

3553

Дунейм тет лъэпкъыу хъуам езыхэм я лъэпкъ дамыгъэ,адрейхэм къазэрыщхьэщык1 нагъыщэ я1эжщ. Апхуэдэ нагъыщэщ бзэр, хабзэр, дуней тетык1эр, ит1анэ ныпыр. Адыгэм теухуауэ жып1эмэ псоми доц1ыху илъэс куэд щ1ауэ къыддэгъуэгурык1уэ ныпыр.

Ныпыр зыщ1ауэ щытар хэтыми иджыри къыздэсым нэгъэсауэ ящ1экъым. Мы 1уэхум бгъэдыхьэк1э зыбжанэ и1эщ. Изыныкъуэхэм зэрыжа1эмк1э щэк1 удзыфэм шабзищрэ вагъуэ пщык1ут1рэ япэу хидык1ыу Хэкум къезыгъэхьар Уэсмэн империем щыпсэу адыгэ пщащэ гуэрщ. Ар къыщ1ригъэхьами, къызэрыригъэхьа щ1ык1эми теухуауэ хъыбар зыри щы1экъым.
Ет1уанэ 1уэху еплъык1эм къезыгъэхьари, къыщ1рагъэхьари, къыщрагъэхьа илъэсыри нэхъ 1упщ1у къыхощ. 1836 гъэм гъэмахуэу инджылыз т1асхъэщ1эх Джон Уркварт Шэрджэс Хэкум адыгэу хъуам я нып къыригъэхьауэ жа1эж. А илъэсым Шапсыгъ 1эгъуэблагъуэхэм щежэх Убын псым деж Адыгэ Хасэ щызэхыхьауэ щытащ. Хасэм къек1уэл1ауэ хъуам шабзищрэ, вагъуэ пщык1ут1рэ зытет ныпыр Шэрджэс Хэкум и ныпыу къэщтэным арэзы техъуащ. Абы къыщыщ1эдзауэ адыгэхэр ныпым щ1эту я щхьэхуитыныгъэми щ1эзэуащ, а ныпыр я1эгъыуХэкум ик1ащ. Зэмаными, Тыркуми, Совет властыми ныпыр яхуэгъэк1уэдакъым. СССР лъэлъэжа нэужь адыгэ ныпыр Адыгей республикэм и къэрал ныпыу игъэуващ, адыгэу хъуари зы адэ и быныу зэришэл1эжын щ1идзащ.
Адыгэ ныпым тет шабзэхэм, вагъуэхэм мыхьэнэ куу я1эщ. Япэрауэ, ныпыр сыт щ1эудзыфэр? Адыгэхэм  ижь-жьыж лъандэрэ къэзыухъуреихь дунейм пщ1э хуащ1у щытащ. Дунейм и берычэтым и нагъыщэ нэхъыщхьэр удзыфэращ. Арауэ жа1э ныпыр щ1эудзыфэр. Нэгъуэщ1хэми зэрыжа1эмк1э, ар удзыфэу щ1ащ1ар муслъымэн диным и плъыфэ нэхъыщхьэр зэрыудзыфэращ.
Вагъуэ пщык1ут1ым адыгэ лъэпкъхэр къызэщ1еубыдэ. Шабзищым зэрыхуагъэфащэмк1э къик1ыр мамырыгъэщ. Адыгэ зауэл1ыр зауэ 1уэху игу имылъу щак1уэ щык1уэк1э къыздищтэу щытар шабзищщ. Адыгэ зауэл1 нэсым нэхъыбэ шабзэшэ хуейтэкъым пшэрыхь щ1эк1уар хигъэщ1эн щхьэк1э. А псор зэщ1эбыубыдэжымэ, адыгэ ныпым мыпхуэдэ мыхьэнэ и1эщ: адыгэ лъэпкъыу хъуар мамырыгъэм хущ1экъуу псэун хуейщ.
Иджыпсту адыгэ ныпыр ди спортсменхэм дунейм псом къыща1эт, щагъэлъагъуэ, ирогушхуэ, хьэгъуэл1ыгъуэхэм, махуэ лъап1эхэм к1эрыпч мыхъун и 1ыхьэ лъап1э хъуащ.

К1уэдыжмэ си адыгэбзэр, хэк1ынущ си адыгэпсэр...

«Уи бзэр бзуууэ п1эщ1эк1амэ, к1элъылъати къэпхъуэтэж. Ар уи щ1эблэм 1урыпчамэ, къэт1и мащэ, ит1ысхьэж».
Зэрыжы1эмк1э, дунейм лъэпкъ миным щ1игъу щопсэу. Сыт ахэр зэрызэщхьэщык1ыр, зэрызэмыщхьыр? Пэжщ, иныкъуэхэр я плъыфэк1э зэщхькъым – хэт нэхъ ц1ык1ущ, хэт нэхъ инщ, хэт и щхьэцыр сырыхущ, хэт ф1ыц1эщ. Ауэ лъэпкъ куэдыр я плъыфэк1э зэщхьщ. Лъэпкъхэр иджыри зэщхьэщок1 я хабзэк1э, дуней тетык1эк1э, ауэ зи дуней тетык1э зэщхь лъэпкъхэри куэдык1ейщ. Нт1э сыт къэнэжыр? Сытк1э зы лъэпкъыр адрейм ущымыуэу къыпхухэгъэк1ыну? Къэнэжыр зыщ – зэрыпсалъэ бзэращ. Аращ лъэпкъыр зэгъэлъэпкъыри, мы дунейм укъызэрац1ыху 1эмалри.
Куэдым жа1эр ди адыгэбзэр бзэ мыхьэнэншэу, иджырей гъащ1эм зык1и къыщымысэбэпыну, бджык1и мыхьэшхуэ имы1эу. К1уэ пэтми урысыбзэм, инджылыбзэм я пщ1эр хэхъуэрэ, адыгэбзэм ейр к1эрыхуу мак1уэ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, СССР зэманым щы1а «Адыгэбзэм къалэ К1ыхь уф1игъэк1ынукъым» жы1эгъуэр иджыри адыгэ ц1ыхум и щхьэм имык1ауэ илъщ, куэдри абы щыхьэт тохъуэ. Икъук1э узыгъэнэщхъей, узыгъэгумащ1э 1уэхущ мы 1уэхур. К1уэ пэтми урысыбзэк1э зэпсалъэж адыгэхэр нэхъыбэ хъуурэ мак1уэ. Япэм апхуэду щыту хъуар къалэдысэу щытамэ, иджы адыгэ къуажэхэми зык1и зыкъык1эрагъэхуну ягу илъкъым. Псори къыздежьэр унагъуэращи, адэ-анэ адыгэбзэк1э зи сабийхэм емыпсалъэжхэр уэшх нэужьым агъэбэгухэр псынщ1эу зэрыбагъуэм хуэдэу багъуэурэ мак1уэ. Унагъуэ къэс уихьэурэ уи хабзэ пхуилъхьэнкъым, ц1ыху къэси я зэхэщ1ык1ым зыпхуегъэхъуэжынкъым. Мы 1уэхум къэрал дыздэпсэур иригузавэу щытатэмэ псори зыгуэр хъунт, ауэ къэралри иригузавэкъым. Адыгэбзэм и пщ1эр ехуэхыурэ, ехуэхыурэ адэк1э здехуэхын имы1эу къэнэжащ. Хьэуэ, пц1ы соупс. Щы1эщ иджыри здехуэхын. Мы иджыпсту къек1уэк1 1уэхум адэк1э къык1элъык1уэнур бзэ к1уэдыжыращ. Сэ сыхуейкъым си иужьк1э къэк1уэну ц1ыхухэм ягу дыкъыщагъэк1ыжк1э «Адыгэбзэр зыгъэк1уэда щ1эблэ мыхъумыщ1э» къытхужа1эну.
Зи бзэр зыф1эк1уэда лъэпкъхэр куэдык1ейщ. Абыхэм къак1уа гъуэгуанэри на1уэщ, белджылыщ. Лъэпкъ губзыгъэхэм щыуагъэ ящ1ахэмк1э загъэсэж, дерс къыхахри адэк1э 1уэхур ягъэзахуэж. Зы лъэпкъ закъуэщ бзэр ф1эк1уэдрэ ар къэзыщтэжыфауэ щы1эр. Зи гугъу сщ1ыр журтхэращ. Апхуэдэ зыхуэзэф1эк1ауэ нэгъуэщ1 зы лъэпкъ дунейм теткъым. Ауэ адыгэхэм дэ абы щапхъэ къащ1ытетхын щы1экъым. Нэхъ губзыгъэж лъэпкъхэм адрейхэм ящ1а щыуагъэхэмк1э загъасэ, ахэр зэрамыщ1эн иужь итщ. Адыгэми аращ тщ1эн хуейр ди къэк1уэнур дахэ хъуну дыхуеймэ.
«К1уэдыжмэ си адыгэбзэр, хэк1ынущ си адыгэпсэр» - аращ мы 1уэхум к1эщ1у, ауэ куууэ утепсэлъыхьынумэ жы1эн хуейр. Хэк1ащ апхудэу адыгэм ди зы къуэш лъэпкъым и псэр. Зи гугъу сщ1ыр убыххэрауэ зэрыщытыр дауи къывгур1уа хъунщ. Адыгэ 1уэхум иригузавэ дэтхэнэ зы ц1ыхуми игур щ1эмыузынк1э 1эмал и1экъым мы л1акъуэ уардэм и щхьэм къырик1уа насыпыншагъэм. Убых лъэпкъым и гум къеуэным щ1ыщигъэтам щхьэусыгъуэ куэд и1эщ. Абыхэм ящыщщ ахэр псори Уэсмэн империе бзаджэм 1эпхъуэн хуей зэрыхъуар, абы 1эпхъуа нэужь зэрызэк1эщ1ачар, тыркухэм я къэралыгъуэм щыпсэу нэгъуэщ1 лъэпкъхэм егъэщ1ыл1ауэ ирагъэк1уэк1а политикэ гущ1эгъуншэр. А псори зэхыхьэжри убыххэр к1уэдыпащ. Тевфик Эсенч иужьк1э зыри а бзэ жьгъырумк1э ирипсалъэжакъым. Абдеж ди къуэш лъэпкъым и псэр хэк1ауэ ябжын щ1адзащ. Убыххэр езыхэр къапщтэмэ нэхъ адыгэ л1акъуэ инхэм ящыщу щытащ. А псори к1уэдыжауэ ф1эщ щ1ыгъуейщ. Дауик1 абы зыгуэр къэнащ, Тыркуми иджыри щыпсэууэ жа1э, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, бзэр псоми я1эщ1эхуа хъуащ. Аращ «Бзэр к1уэдмэ, лъэпкъыри мэк1уэд» щ1ыжа1эр. Убыхыбзэр к1уэдати, убых лъэпкъыр абы здихьащ. Бзэр – лъэпкъыращ. Лъэпкъыр- бзэращ. Адыгэри дызыгъэадыгэр ди бзэ дахэращ.
Ижь-ижьыж лъандэрэ дыщэ к1анэм хуэдэу яхъумэурэ, ягъэщ1эращ1эурэ, нэхъ къулей ящ1ыурэ ди адэжьхэм зэрахьа бзэ уардэр дгъэк1уэд хъунукъым. Дэ абыхэм я дежи, ди яужьк1э псэунухэм я дежи жэуап щыдохь. Дэращ адыгэбзэм къэк1уэн и1энуми имы1энуми зэлъытар, дэращ адыгэбзэ 1уэхур зи 1эмыщ1э илъыр. Апхуэду щыщытк1э, адыгэм иджыпсту ди къалэн нэхъыщхьэр дыкъэушыжу бзэ 1уэхур гъуэгу пэжым тетшэжын хуейуэращ. Сыхуейт Иуан Бубэ и усэк1э сыухыну:

Уи анэбзэр гъаф1э.
Уи анэбзэр гъаф1э,
Ар бгъэ дамэу шэщ1.
Адэжь и жьэгу маф1э
Пхуахъумам ар пэщ1.

Пхуахъумащ адэжьхэм
Бзэм я нэхъ къулейр.
Зи бзэ зымыджыжхэм
Зэи уадэмыплъей.

Зи бзэ хуэмеижыр -
Ар лъэпкъыншэ мэхъу.
Зи лъэпкъ 1уэху еижыр
Гъащ1эм къегъэщ1эхъу.

Бзэр 1эщ1ыбмэ - йобэ,
Мэхъу тэджыжыгъуей.
Ар тхъумэныр нобэ
1ущагъ псом я лейщ.

Адыгэбзэр гуапэщ,
Лант1эщ ик1и лъэчщ.
Дыгъэ налъэу хуабэщ,
Уи псэм и данлъэчщ.

Уи анэбзэр гъаф1э,
Ар бгъэ дамэу шэщ1.
Адэжь и жьэгу маф1э
Пхуахъумам ар пэщ1.